مفهوم رشد اجتماعی و شش نشانه بارز رشد اجتماعی

رشد اجتماعی

رشد، عبارت است از تغییراتی که به طور منظم در ارگانیسم موجود زنده پدید می‌آید و با پیشرفت و تکامل همراه است و هدف مشخصی را در بر می‌گیرد. رشد، عبارت است از یک سلسله تغییرات جسمی و روانی که از طریق این تغییرات، فرد، پیوسته در حالت تعادل جسمانی و روانی باقی بماند و به کمال برسد. این تغییرات به طور منظم در طرح منظم و معینی صورت می‌گیرد. بعضی از روان‌شناسان، رشد را جریانی می‌دانند که در آن تغییرات درونی یا فیزیولوژیکی با جنبه‌های روانی ترکیب می‌شوند و فرد را برای روبرو شدن با محیط یا موقعیت جدید قادر می‌سازند. رشد و تکامل بطور کلی ابعاد زیر را در برمی‌گیرد: رشد بدنی، رشد ذهنی، رشد عاطفی و در نهایت رشد اجتماعی. (هاشمیان، 1391). انسان اصالتاً موجودی است اجتماعی و جنبه اجتماعی رشد فرد، پایه و اساس زندگی انسانی او را تشکیل می‌دهد لازمه زندگی اجتماعی، آمادگی روانی، برخورداری از مهارت‌ های اجتماعی، اعتماد به نفس و قدرت سازگاری اجتماعی است (افروز، 1391).

جنبه‌های اجتماعی رشد، اساس زندگی انسانی فرد را تشکیل می‌دهد. انسان به معنی دقیق حیوانی فرهنگی است، جنبه‌های عقلانی حیات وی نیز در زمینه اجتماعی رشد می‌کند. ادامه زندگی انسانی جز در جامعه جریان پیدا نمی‌کند. فرد باید با دیگران به سر ببرد و نقش خود را در خانواده و جامعه ایفا نماید. (هاشمیان، 1391).

رشد اجتماعی، تکامل روابط اجتماعی فرد است در واقع رشد اجتماعی مستلزم هماهنگی با گروه اجتماعی و پیروی از هنجارها، (موازین سلوک اجتماعی) و سنت‌های آن است. احساس وحدت با گروه اجتماعی، درک روابط متقابل میان اعضای آن و همکاری با دیگران از دیگر ملزومات رشد اجتماعی است. برای رسیدن به این مرحله از رشد اجتماعی، کودک می‌بایست علایق خود را دگرگون کرده، به شیوه‌های جدید، رفتار را فرا گیرد و دوستان جدیدی برگزیند (احدی و         بنی جمال، 1388). در تعریف دیگری از شعاری نژاد (1392)، چنین عنوان شد « منظور از رشد اجتماعی، رشد و تکامل فرد در روابط اجتماعی است به طوری که بتواند با افراد جامعه‌اش هماهنگ و سازگار باشد ». زمانی فرد را اجتماعی می‌خوانند که نه تنها با دیگران باشد، بلکه با آنها همکاری کند. به عبارتی اجتماعی شدن به آن شکل یادگیری گفته می‌شود که به سازگاری با جامعه و محیط فرهنگی منجر می‌شود.

رشد اجتماعی فرایندی است که از طریق آن فرد آگاهی‌ها، ارزش‌ها، برقراری روابط اجتماعی و مهارت های اجتماعی را کسب می‌کند و این اکتسابات او را قادر می‌سازد تا با جامعه وحدت یا به نحوی انطباق یافته، رفتار کند (ستوده، 1386). رشد اجتماعی یکی از ابعاد مهم رشد است که بر تمامی جوانب زندگی تأثیر می‌گذارد. افرادی که از مهارت های اجتماعی لازم برخوردارند، در مسیر زندگی با سهولت بیشتری با مسائل کنار می‌آیند و به طور کلی در موقعیت‌‌های زندگی موفق‌تر عمل می‌کنند. رشد اجتماعی بر مجموعه متوازنی از مهارت‌های اجتماعی و رفتارهای انطباقی مربوط است که فرد را قادر می‌سازد با افراد دیگر روابط متقابل مطلوب داشته باشد، واکنش‌های مثبت بروز دهد و از رفتارهایی که پیامدهای منفی دارند، اجتناب ورزد. وجود مهارت هایی چون همکاری، مسئولیت‌پذیری، همدلی، خویشتن‌داری و خود اتکایی از مولفه‌های رشد اجتماعی به شمار می‌روند. (نظری نژاد، 1387).

اجتماعی شدن افراد به معنای همسانی و همخوانی آنها با قواعد، ارزش‌ها و نگرش‌های گروهی و اجتماعی است. در این فرایند افراد مهارت‌ها، دانش‌ها و شیوه‌های سازگاری را می‌آموزند و امکان روابط متقابل را در یک فعل و انفعال مستمر به دست می‌آورند (اخوان تفتی و موسوی، 1386). مهارت اجتماعی، مجموعه‌ای از رفتارهای آموخته شده است که نقطه شروع موفقیت و تداوم بر همکنش‌ های اجتماعی مثبت مانند: کمک کردن، شروع روابط، کنترل خلق و خو و به عبارتی رشد اجتماعی می‌شود (گریشام[1]، به نقل از بری و ارین[2]، 2010). کسانی که در زمینه رشد اجتماعی به شکوفایی رسیده‌اند، به سطحی از مهارت در روابط اجتماعی دست یافته‌ اند که می‌توانند به راحتی با دیگران زندگی سازگارانه‌ای داشته باشند (ماسن[3]و همکاران، ترجمه یاسایی، 1390).

الیس وایتزمن (1981) تشخیص رشد اجتماعی را از رشد ذهنی هم دشوارتر و آن را سطحی از مهارت در روابط اجتماعی می‌داند که با آن می‌توان با مردم به راحتی زندگی کرد و سازگار باشد. رشد اجتماعی مهمترین جنبه رشد وجود هر شخص است که نه فقط در سازگاری با اطرافیانی مؤثر است که هم اکنون با آنها سروکار دارند، بلکه در میزان موفقیت و پیشرفت تحصیلی نیز تأثیر دارد. این جنبه رشد یک کیفیت پیوسته است و به تدریج به کمال می‌رسد (فرخی، 1381، به نقل از کریمی زیوه، 1392).

مطلب مرتبط :   نیازهای والدین کودکان عقب مانده ذهنی

رشد اجتماعی یکی از جنبه‌ های رشد آدمی است و منظور از آن این است که فرد بتواند روابط اجتماعی برقرار کند یا رشد و نمو لازم برای برقراری روابط اجتماعی به دست آورده باشد و به عبارت دیگر وقتی فرد یاد گرفت که با معیارها، خلقیات و سنت ها همنوایی کند و به مرحله‌ای رسید که توانست با جامعه‌اش ارتباط و تعاون داشته باشد می‌گوییم از لحاظ اجتماعی به رشد و تکامل رسیده شده است (شعاری نژاد، 1388).

یکی از خصایص مهم افرادی که از رشد اجتماعی کافی برخوردارند، این است که آنها واجد    مهارت های اجتماعی هستند، به عبارت دیگر می‌دانند چگونه کنش کنند تا خوشایند دیگران باشند، بسیاری از روان‌شناسان بر این باورند که رشد ناکافی مهارت های اجتماعی نقش بسزایی در ناکامی و شکست‌ های آتی افراد دارد. افرادی که توانایی‌های ضروری برای کارکردهای بین فردی مؤثر را یاد نگرفته‌اند، پرخاشگر، تندخو و منزوی هستند، و مورد تنفر دیگران قرار گرفته و توان همکاری مؤثر با دیگران را ندارند و به شدت در معرض خطرات جسمی، روحی و غیره می‌باشند (وارد[4]، 2004).

در اینجا لازم است تفاوت بین رفتار جمعی[5]و رفتار اجتماعی[6]را بیان کنیم رفتار جمعی مبتنی بر تمایل شدید موجود زنده به زندگی در میان گروه همنوع خود و دلتنگی از تنهایی از موجوداتی که چنین رفتاری دارند. همین که خود را در میان همنوعان خود بیابند هر چند تماسی برقرار نکنند، غریزه جمع دوستی آنها ارضا می‌شود. اما در رفتار اجتماعی، موجود زنده، افزون بر تمایل به حضور در میان همنوعان، با آنها رابطه برقرار کرده و به تشریک مساعی با آنها می‌پردازد. بدین ترتیب سه نتیجه از بحث فوق حاصل می‌شود.

  1. هر موجودی به صرف داشتن زندگی جمعی، موجودی اجتماعی نمی‌شود.
  2. رفتار اجتماعی که بر اساس آن موجود زنده با یکدیگر ارتباط برقرار کرده، با یکدیگر همکاری، تشریک مساعی و علایق مشترک دارند، نه تنها با رفتار جمعی، که چنین کیفیتی را در بر ندارد، متفاوت است بلکه در تضاد با آن است.
  3. رفتار اجتماعی از خصیصه‌های بارز جانوران عالی و نوع انسان است. اما رفتار جمعی مختص جانوران پست‌تر است (احدی و بنی جمالی، 1388).

معیار اندازه‌گیری رشد اجتماعی هر کس، میزان سازگاری او با دیگران است. رشد اجتماعی نه تنها در سازگاری با اطرافیانی که هم اکنون با انسان سروکار دارند، بلکه همیشه در موفقیت شغلی و پیشرفت های اجتماعی نیز تأثیر دارد (وایتزمن، 1387).

2-2 فرایند اجتماعی شدن[7]

جریانی است پیچیده با جوانب بی شمار و گوناگون که در جهت مسیرهای مربوط به کسب الگوها و ارزش‌ها و هنجارها قدم برمی‌دارد. تحصیل مهارت ‌های اجتماعی و چگونگی ارتباط‌گیری با سایر افراد، یکی از مراحل آن می‌باشد. در واقع اجتماعی شدن فراگردی است که به واسطه آن هر فرد دانش و مهارت‌ های اجتماعی لازم را برای شرکت مؤثر و فعال در زندگی گروهی و اجتماعی کسب می‌کند (بورنستین و بورنستین، 2007).

به عبارت دیگر اجتماعی شدن، جریانی است که به انسان راه‌ های زندگی کردن در جامعه را می‌آموزد، شخصیت می‌دهد و ظرفیت‌ های او را در جهت انجام وظایف فردی و به عنوان عضو جامعه توسعه می‌بخشد (جعفری طوسی، 1385). به نظر گی[8](ترجمه زنجانی،1392)، اجتماعی شدن جریانی است که به برکت آن شخص در طول حیات خویش تمامی عناصر اجتماعی محیط خود را فرا می‌گیرد، درونی می‌سازد و با ساخت شخصیت خود، تحت تأثیر تجارب و عوامل اجتماعی که باید در آن زندگی کند تطبیق می‌دهد تعریف مذکور سه وجه اجتماعی شدن را مطرح می‌کند:  1) اخذ فرهنگ

2) درونی ساختن عناصر فرهنگی

3) تطابق شخصی با محیط .

مطلب مرتبط :   پیامدهای اضطراب مرگ و تلویحات بالینی آن

اجتماعی شدن یک سیستم دو جانبه‌ی ارتباطی میان فرد  وجامعه است و به همین دلیل جریانی بسیار پیچیده بوده و جوانب بی شمار و گوناگونی دارد که کسب مهارت های اجتماعی، سازگاری اجتماعی، کفایت اجتماعی و چگونگی ارتباط با سایر افراد از جمله ابعاد و جنبه‌های آن است.

 

2-3 نشانه های رشد اجتماعی

وایتزمن (1991) نشانه‌های رشد اجتماعی را چنین بیان می‌کند:

1- استقلال[9] 2- پذیرش مسئولیت[10]  3- روابط و سازگاری  با دیگران[11] 4- آینده‌نگری[12]               5- میانه‌روی[13] 6- امیدواری و خوش‌بینی[14]

1- استقلال: از نخستین نشانه‌ های رشد اجتماعی است. استقلال یعنی توانایی انجام کارها بدون کمک گرفتن از دیگران، یعنی فرد توانایی آن را داشته باشد که گاه گاهی هم تنها باشد و از این تنهایی لذت ببرد. این آزادی و استقلال نتیجه‌ی دو عامل است:

الف) احساس توانایی در هدایت اعمال یعنی عدم احتیاج به دیگران برای انجام کارها.

ب) اعتمادی که خانواده‌ها پیدا می‌کنند که این هم به واسطه توانایی‌هایی است که فرد از خود بروز می‌دهد. یکی از مهم ترین ویژگی‌های فرد رشد یافته از نظر اجتماعی، استقلال در تصمیم‌گیری است. انسان در طول حیات خود ناچار است پیوسته انتخاب و تصمیم‌گیری کند، این انتخاب و تصمیم‌گیری‌ها مربوط به کارهای جزئی و کوچک است و البته زیاده روی در انتخاب به نوعی    عقب افتادگی می‌انجامد و این نوع استقلال غیرمنطقی است (وایتزمن، ترجمه نظیری ،1387) .

2- پذیرش مسئولیت: با پذیرش مسئولیت و مبارزه با مشکلات و درگیر شدن با مسائل است که انسان رشد می‌یابد و استعدادهای نهفته‌اش شکوفا می‌شود و از این طریق است که احساس اعتماد به نفس در انسان پا می‌گیرد. فرد با کناره‌گیری و فرار از مسئولیت وقتی کارهایی به او محول می‌شود، باعث سرخوردگی خود می‌شود. هنگامی که شخص گامی را برای پذیرفتن کاری دشوار برمی‌دارد، یعنی از موقعیت کنونی خود یک قدم جلوتر می‌رود. بنابراین در موقعیت‌های تازه، امکان پیشرفت بیشتر خود را فراهم می‌کند. در اینجا یک نکته حائز اهمیت است و آن داشتن پشتکار و کوشش مداوم و امیدواری است.

3- روابط و سازگاری با دیگران: احساس وحدت اجتماعی و برقراری روابط متقابل میان افراد یک اجتماع و همکاری با دیگران از جمله خصایص و نشانه‌ های رشد و تکامل اجتماعی است. رسیدن به مرحله‌ای  از رشد مستلزم آن است که کودک در علایقش تغییر ایجاد کند، شیوه‌ های جدید رفتار را فراگیرد و دوستان جدیدی انتخاب کند. هیچ طفلی هنگام تولد موجود اجتماعی نیست، او باید سلوک با دیگران و سازگاری اجتماعی خود را در اثر تماس با مردم بیاموزد.

4- آینده نگری: ویژگی‌ دیگر یک انسان که از نظر اجتماعی رشد یافته باشد، آینده نگری است. او یاد می‌گیرد که تصمیمات امروز ممکن است در زندگی فردا و سال‌ های آینده‌اش تأثیر بگذارد و بنابراین هر چه به دست می‌آورد خرج نمی‌کند.

5- میانه‌روی: میانه‌روی نشانه و مشخصه اصلی بلوغ و اجتماعی شدن می‌باشد. نشانه دیگر این است که لذت‌ ها، کامیابی‌ ها و حتی کارهای دیگر را متعادل نگه می‌دارد و اگر برای او ممکن باشد که بیشتر ساعات خود را صرف تفریح و لذت بردن کند، هرگز چنین کاری نمی‌کند و ساعت معینی را برای این کار در نظر می‌گیرد.

6- امیدواری و خوش‌بینی: برای بریدن از دنیای بدون مسئولیت و سبکبال کودکی و ورود به مرحله بزرگسالی که روز به روز به پذیرش مسئولیت‌ های بیشتر می‌انجامد، واقعاً باید روحیه ای قوی داشت. انسانی که از نظر اجتماعی وعاطفی به بلوغ رسیده است در مسائل اساسی زندگی موضع‌گیری می‌کند و در حرکت به سوی نیک‌ورزی سهم مثبت بیشتری به عهده می‌گیرد. در مقابل رویدادهای غیرمنتظره و حوادث ناراحت کننده، یک شخص رشد یافته از کوره در نمی‌رود و خود را نباخته و با گذشتن از موانع و  آسان گرفتن مشکلات، بهترین دستیار کمک کننده خویش می‌باشد (وایتزمن، 1991).

[1] .Grisham

[2] .Berry, B & Erin, D

[3] .Masn, H

[4] .Ward

[5] .gregarious behavior

[6] .social behavior

[7] .socialisation process

[8] .Gay, R

[9] .independence

[10] .responsibility

[11] .relationships & Compatibility

[12] .forecast

[13] .middle Rory

[14] .hope & optimism