خمره ای
نا محلول در آب بوده اما ممکن است در نتیجه فرآیند احیاء قلیایی، محلول شود. ساختار این رنگ ها غالبا به صورت آنتروکوئینون است.
الیاف سلولز، پنبه و پشم
آزو
محصولات نامحلول یک واکنش بین جزء متصل کننده و یک آمین آروماتیک دی آزوکه در الیاف ایجاد می شود.
پنبه، استات سلولز و پلی استر
گوگردی
ترکیبات پلیمری حلقوی که دارای گوگرد در ساختار حلقوی است.
الیاف سلولز و پنبه
شکل (1-1):مهمترین گروه های عامل رنگ
1-2-1-رنگ های اسیدی:
منشا نام رنگ های اسیدی از آن جاست که در گذشته در شرایط اسیدی بر روی الیاف پروتئینی مانند پشم اعمال می شدند.ترکیب شیمیایی رنگ های اسیدی،نمک های سدیم،اسید های سولفونیک و کربوکسیلیک هستند .این رنگ ها درآب حل شده و مشتمل برترکیبات مختلف زیر هستند:
٭ترکیبات تری فنیل متان،مانند آبی زایلن.
٭رنگ های نیترو مانند زرد مفتول.
٭ترکیبات اسیدی حاوی گروه آزو مانند آزو گرانین.
1-2-2- رنگ های راکتیو (فعال):
رنگ های راکتیو، رنگ هایی محلول در آب و آنیونی بوده که در روش های ساده رنگرزی مورد استفاده قرار می گیرند. این رنگ ها عمدتا برای الیاف سلولزی (پنبه) استفاده شده و در مواردی برای ابریشم، پشم، نایلون و چرم نیز کاربرد دارند. رنگ های راکتیو تا حد زیادی جایگزین رنگ های مستقیم، آزو و خمره ای شده اند و بزرگترین نوع رنگ مصرفی در ایالات متحده می باشند[24]. این گروه از رنگ ها به دلیل تنوع زیاد رنگ، سهولت در کاربرد، پایداری مطلوب در طی شست و شو و مصرف انرژی کم، کاربرد گسترده ای در صنعت نساجی پیدا کرده اند [25]. در طی فرآیند رنگرزی، رنگ های راکتیو با گروه های OHالیاف سلولزی و گروه های NH2 الیاف پلی آمید و پشم تشکیل [پیوند کوالانسی داده و بخشی از الیاف می شوند. این رنگ ها می توانند با گروه های OH مولکول‌های آب واکنش دهند که منجر به هیدرولیز رنگ می گردد. رنگ هیدرولیز شده قادر به ایجاد پیوند با الیاف نمی باشد به علاوه مقادیر قابل توجهی از رنگ به صورت تثبیت نشده در پایان فرآیند رنگرزی باقی می ماند که به جریان فاضلاب تخلیه می شود [24و26]. در شرایط متداول 50-20 درصد از رنگ های راکتیو مصرفی در فرآیند نساجی هدر رفته و به دلیل تغییر ساختار شیمیایی در طی مرحله رنگرزی نمی توانند مورد استفاده مجدد قرار گیرند[25]. تخلیه کنترل نشده این رنگ ها به محیط زیست، اثرات سوء شدید و غیر قابل جبرانی را در بر دارد. رنگ های راکتیو در مقابل نور و عوامل شیمیایی مقاوم بوده و در محیط های طبیعی بسیار پایدار می باشند. لذا مدیریت فاضلاب های حاوی رنگ های راکتیو از دیدگاه زیست محیطی حائز اهمیت است. رنگ های راکتیو، سولفوناته و بسیار محلول در آب بوده، جذب آنها بر روی توده های بیولوژیکی ضعیف است و تحت شرایط هوازی در سیستم های تصفیه متداول تجزیه نمی شوند [25و27].
رنگ های راکتیو چهار بخش مهم در ساختار مولکولیشان دارند که عبارتند از کروموژن، گروه محلول کننده در آب، گروه پل ساز و گروه راکتیو-لیف. کروموژن قسمتی ازمولکول است که باعث رنگی شدن آن می شود و ویژگی های دیگری از رنگ مانند ثبات نوری آن را تعیین می کند. کروموژن ها نوعا متعلق به دسته های شیمیایی آزو، کربونیل و فتالوسیانین ها می باشند[28].
1-2-3-رنگ های کمپلکس فلزی:
در رنگ های کمپلکس فلزی ،کمپلکس قبل از فرآیند رنگرزی تشکیل می شود. اغلب رنگ های کمپلکس فلزی از رنگ های آزو تهیه می شوند که در آن اتم نیتروژن گروه آزو با یون فلز مرکزی، کمپلکس می دهد و در واقع دو مولکول رنگ آزویی با یک اتم یون کروم کوئوردینه می شوند. رنگ های کمپلکس فلزی ماهیت آنیونی دارند. این کمپلکس ها ممکن است گروه های سولفونات نداشته باشند. در واقع حضور گروه های سولفونات سبب می شود که آنیون های رنگ با شدت بسیار زیاد جذب الیاف شوند تا حدی که در فرآیند رنگرزی شکل یکنواختی به وجود می آورد.
1-2-4-رنگ های مستقیم:
مدت های زیادی است که رنگ های مستقیم برای رنگرزی الیاف سلولزی استفاده می شوند. ریشه تاریخی نام آن ها به دلیل این است که این رنگ ها، اولین گروهی بودند که مستقیما و بدون نیاز به عملیات تثبیت کننده مانند دندانه دار کردن، بر روی الیاف اعمال می شدند. این رنگ ها، به دلیل داشتن گروه های اسید سولفونیک یا نمک های سدیم آن ها، به رنگ های اسیدی شباهت داشته و به طور کلی از ترکیبات سولفونه شده آزو می باشند. ترکیبات مونو آزو، دی آزو و تری آزو از مهم ترین رنگ های تشکیل دهنده این طبقه از رنگ ها هستند.
1-2-5-رنگ های بازی:
ساختار شیمیایی رنگ های بازی از ترکیبات آلی یا هیدرو کلرید ها تشکیل شده است و بخش ایجاد کننده در مولکول که کروموفور نامیده می شود، کاتیونی است، لذا این گونه رنگ ها کاتیونی نامیده می شوند و فرمول عمومی آن ها HO-R-NH2 می باشد. رنگ های مختلفی که به این گروه تعلق دارند عبارتند از: