بخش سوم: معاهده در فقه و قرآن.
فقه اسلامی و دینی از کتاب خدا(قرآن ) گرفته شده است. معاهده در قرآن نیز مکرراً با عناوین و مقاصد گوناگون آورده شده است.
سوره ی مبارکه نحل آیه ی 91:
چون پیمان بستید وفا کنید.
سوره ی مبارکه ی انفال آیه ی 72:
اگر در دینی از شما یاری بخواهند، پس بر شماست که یاری دهید، مگر به زیان گروهی باشد که میان شما و آنان پیمان ترک جنگ برقرار است.
سوره ی مبارکه مائده آیه ی 1 می فرماید:
ای اهل ایمان؛ به قرار داد پایبند باشید.
عهد، همچنین مفاهیم امان و ذمه را در برمی گیرد. اهل عهد، مردم یاافرادی هستند که در بستن قرارداد شرکت دارند. معاهده هم، عمل انعقاد قرارداد میان دو طرف و هم خود پیمان حاصله می باشد. در سطح بین المللی، معاهده قراردادی میان دو یا چند کشور به منظور عادی سازی روابط میان آنهاست.
سعی شان براین است که، اختلافات موجود میان خود را از بین برده و فقط به حفظ روابط هر چه بیشتر جهت دستیابی به مقاصد و اهداف تعهد شده، در عهدنامه می باشند . به عبارتی دیگر دولتهای متعاهد به فکر ایجاد و گسترش رابطه ها میان خودشان برای بهتر و زودتر رسیدن به موضوع و هدف مورد تعهدشان می باشند. شیبانی، معاهده را چنین تعریف نموده است: موادعه ای میان مسلمانان و غیرمسلمانان، برای مدت زمانی ثابت می باشد.
بسیار ی از فقهای حنفی این تعریف را بر می گزیند. مانند، ثمرقندی شهیر که موادعه را صلح و
آشتی با هدف پایان کشمکش جسمانی برای زمانی ثابت، شامل پرداخت مالیات یا دیگر شرایط تعریف می کند. کاشانی با سمرقندی، موافق و موادعه را صلحی پایان دهنده به کشمکش جسمانی برای مدتی موقت تعریف می نماید. بیشتر فقها معاهده را مهادنه انعقاد و آتش بس تعریف می نمایند. اگر دو طرف در گیر یک جنگ یا مناقشه به قید صلح برای مدت زمانی به منظور کاهش تنش و تازش به شرایطی مسالمت آمیز بر سند مهادنه نام دارد. فقهای سالکی، معاهده را آتش بس میان مسلمانان و حربی ها منعقد شده به منظور پایان جنگ جسمانی برای مدت زمانی ثابت در حقوق اسلامی تعریف می کنند. حال آنکه فقهای شافعی، آن را قراردادی بسته شده به منظور پایان جنگ برای مدت زمانی معین با یا بدون غرامت تعریف می نمایند. فقهای حنبلی معنای آن را خودداری از جنگ برای مدت زمانی ثابت با یا بدون تاوان می دانند. مصالحه صلح کردن به اقدام دو طرف درگیر در مناقشه برای رسیدن به توافق مسالمت آمیز اشاره دارد. مقاضات یااقامه ی دعوی کردن راه حلی برای درخواست حکم توسط طرفین در یک پرونده مورد مناقشه می باشد. متارکه یا تعلیق دشمنی ها مفهوم مشابه مصالحه یا مسالمه درخواست توافق مسالمت آمیز دارد.
پس ، معنای مختلف در باب معاهده از دیدگاه مذاهب اسلامی به طور کلی و خلاصه بیان شد. ولی در همه ی موارد بالا، آنچه که در خصوص تعریف معاهدات به چشم می خورد، توافق یکسان دولتها بر سر یک یا چند مساله یا هدف خاصی است که، دولتها برای رسیدن به آن اهداف و منافع مشترک با همدیگر هم قسم و هم پیمان می شوند.
بخش چهارم: معاهدات در حقوق ایران.
هر کشوری که خود را بر هر طریقی و به هر دلیلی از سایر کشورها دور نماید و ارتباطات خود را با کشورهای دیگر، بسیار محدود نموده، با دیگر کشورها بر سر برخی مسایل مشترک (منافع یکسان) توافق ننماید ، به کشوری منزوی تبدیل خواهد شد. چنین کشوری اغلب کشوری است از نظر اقتصادی بسیار ضعیف بوده واز نظر تبادل و نظرات سیاسی از سایر جوامع پیرامون خویش جدا مانده است.ایران، کشوری است که، سعی دارد در منطقه و به نسبت به سایر کشورهای پیرامون خویش با دنیای بیرون ارتباطی تنگاتنگ و گسترده داشته باشد. بیشتر توافقات کشورمان ایران، با دیگر کشورها بر سر مسائل نفتی و گازی و تولیدات کشاورزی و دامی می باشد. ایران تلاش می کند که، در کنوانسیون ها و عهدنامه هایی که، پیرامون مسائل مختلف با سایر کشورها منعقد می شود، حضورداشته باشد. البته، ناگفته نماند که، خواهان حق شرط برای حفظ منافعش و همخوانی داشتن مفاد عهدنامه ی مزبور با شرع و قانون اساسی می باشد. در این خصوص می توان به حق شرط ایران در کنوانسیون حقوق کودک و تطبیق مفاد آن با اصول قانون اساسی و شرع نام برد. معاهده، به معنای خاص کنونی عبارتست از: توافقی که بین کشور ایران و یک یا چند کشور خارجی و یا سازمان های بین المللی به صورت کتبی منعقد شده، مشمول مقررات فراملی قرار گرفته و الزام آوربودن آن در ایران منوط به موافقت قوه ی مقننه شده باشد.
در اینجا آنچه به نظر مهم می رسد، بحث مرحله ی پس از امضاء، یعنی مرحله ی تصویب می باشد. یک تعریف کلی از تصویب عبارتست از: تایید و اعلام موافقت قطعی مقامات صالحه ی یک کشور نسبت به امضای یک معاهده توسط نمایندگان دولت.
تصویب، به معنای الزام نهایی همه ی قوای مملکتی نسبت به مندرجات عهدنامه می باشد. البته، این مفاد معاهده اصولاً نباید با مفاد قوانین اساسی و آمره یک کشور تضاد داشته باشد.
امضای اولیه فقط تعهد قوه ی مجریه نسبت به احتراز از اقداماتی که، اجرای معاهده را پس از تصویب مشکل یا ناممکن می سازد طبق قانون و حقوق اساسی کشورایران تصویب و تصدیق معاهدات با تصویب مجلس شورای اسلامی و تایید شورای نگهبان و امضای آقای رئیس جمهور محقق می گردد.
در هر معاهده ای که کشوری آن را امضاء می کند در حین تصویب به مفاد مندرج در معاهده تدقیق می نماید و آن را با قوانین اساسی خویش تطبیق می دهد. در صورت عدم تطابق و وجود تضاد با قوانین آمره، اساس و اصول بنیادین کشورش، آن موضوع را تصویب نکرده و یا حق شرطی برای خود کشورش قائل خواهد شد.
بخش پنجم: انواع معاهدات در حقوق ایران.
معاهداتی که دولت ایران با سایر دولتها در سراسر جهان در عرصه ی بین المللی منعقد می نماید، انواع و اقسام گوناگونی دارد. از جمله ی این معاهدات می توان به معاهدات رسمی و تفاهم نامه ها اشاره نمود.
تشریفات تنظیم معاهده به نحو کامل و در مراحل مختلف به تدریج به انجام می رسد، حال آنکه در تفاهم نامه ها این امر به نحو اختصاری و سریع تحقق می پذیرد.