بهره وری در واقع تلفیقی از شاکله های کارایی و اثربخشی است در واقع بهره وری از تلفیق این دو سرچشمه می گیرد. در واقع نسبت ستانده واقعی به نهاده واقعی است. به این ترتیب بهره وری نه تنها کمیت بازده بلکه کیفیت بازده و تحقق هدف را نیز مورد سنجش قرار می دهد.
2-19-4 سودآوری
یکی از اشتباهاتی که در ارزیابی عملکرد موسسات و سازمان های تولیدی و خدماتی رخ می دهد ارزیابی عملکردها براساس میزان سودآوری است. سودآوری به تنهایی نمی تواند بیانگر عملکرد خوب یک سازمان باشد.
• پذیرفته ترین تعریف بهره وری عبارت است از استفاده مناسب و بهینه از امکانات و منابع در جهت ارائه خدمات و یا تولید محصولات. در بهره وری، این فکر دنبال می شود که « باید برای کارها، راه حل بهتر و مناسبتری انتخاب کرد تا کار امروز، بهتر از دیروز انجام شود».
در اطلاعیه تشکیل مرکزبهره وری ژاپن در سال 1955 اهداف ناشی از بهره وری چنین بیان شده است:
حداکثر استفاده از منابع فیزیکی، نیروی انسانی و سایر عوامل به روش های علمی به طوری که بهبود بهره وری به کاهش هزینه های تولید، گسترش بازارها، افزایش اشتغال و بالا رفتن سطح زندگی همه آحاد ملت منجر شود.مرکزبهره وری ژاپن، نهضت ملی افزایش بهره وری در این کشور را تحت سه اصل رهنمون ساز زیر به جلو هدایت نموده است:
• افزایش اشتغال
• همکاری بین نیروی کار و مدیریت
توزیع عادلانه و برابر ثمره های بهبود بهره وری در میان مدیریت، نیروی کار و مصرف کنندگان
استفاده‌ مناسب و بهینه از منابع، مستلزم استفاده از تکنیک های علمی است از جمله این تکنیک ها، داشتن برنامه ریزی مناسب برای ارتقای بهره وری است و این برنامه نیز مستلزم ایجاد سازمان مناسب و کارا است . با اعمال مدیریت علمی و مبتکر و بابهره جویی از تکنیک های علمی همچون مطالعه کار، زمان سنجی و مهندسی روش ها و تکنیک های مهندسی دیگر است که زمینه های لازم برای استفاده مناسب و بهینه از عوامل فراهم می شود.
• نقش مدیریت
نقش مدیریت در افزایش بهره وری همانند نقش رهبر ارکستر در یک گروه موسیقی است که چنانچه بتواند عوامل مختلف( نوازنده ها) را به خوبی با یکدیگر هماهنگ سازد، حاصل کار دسته جمعی آنها، خلق یک اثر جذاب و مشتری پسند خواهد شد. بدون وجود هماهنگی در فعالیت های عوامل موثر در تولید، نتایج مطلوب عاید نخواهد شد( طاهری، 1386، 233-237).
2-20 چرا باید بحث بهره‌وری را جدی تلقی کرد؟
با ذکر چند دلیل جدی بودن بهره‌وری را می‌توان روشن ساخت.
1. اگر تفاوت ذاتی بین انسان و سایر مخلوقات قایل هستیم و اگر انسان را اشرف مخلوقات می‌دانیم می‌باید زمینه‌هایی را فراهم کرد تا انسان با کار خویش و شغل خود، رشد و ارتقاء یابد. با توجه به بهبود بهره‌وری یعنی موضع خصمانه در قبال سکون و رکودی که جوهره انسانیت را نابود می‌کند.
2. محدودیت‌ها، توجه به بهره‌وری را اجتناب‌ناپذیر می‌سازد. احساس کمیابی همواره با تسلط آزمندانه بر منابع و تشدید تنازعات، رقابتها و جنگ‌های اقتصادی توأم می‌باشد. منابع هر روز مشکل‌تر و گران‌تر از پیش بدست می‌آیند. فلذا حداکثر استفاده کردن از منابع و عوامل اقتصادی خصوصاً نیروی انسانی می‌تواند بهترین پاسخ به محدودیت‌های بهره‌وری.
3. روند کاهشی قیمت ها بازتاب متکی بودن حرکت بهره وری به حرکت های علمی، فنی و بالندگی است0 در اکثر کشورهای در حال توسعه ، روند کاهشی قیمت ها دستوری است0 مثل کاهش دستوری نرخ بهره، افزایش دستمزدها و…
4. روند افزایش رقابت ملی در کشورهای درحال توسعه با مشکل مواجه است 0 از جمله نظام پاداش ها که مناسب نیست و یا اینکه از رانت جویی و کارهای غیرمولد برای افزایش توان رقابت مصنوعی به جای تمرکز بر بالندگی و استفاده از دستاوردهای علمی، فنی استفاده می شود.
5. افزایش سطح رفاه بر بستر معنی دار بودن حرکت بهره وری در کشورهای در حال توسعه سیاست هایی که که در تدوین بودجه های سالانه بکار گرفته می شود موجب کاهش دانایی و رقابت شده و رانت جویی را به حداکثر می رساند.
6. کاهش کل هزینه ها مانند هزینه های ساخت، هزینه های بازاریابی وعوامل تولید از دستاوردهای بهره وری است.
7. افزایش بهره وری باعث افزایش دستمزد ها، کاهش قیمت محصولات و در نهایت افزایش سطح زندگی مردم و کاربرد بهتر منابع اقتصادی می شود( دنیای اقتصاد، فصل اول، 55).
2-21 انواع بهره وری
2-21-1 بهره وری جزیی
بهره وری جزیی تنها با مقایسه ستانده با یکی از منابع مصرف شده اندازه گیری می شود. مانند بهره وری مواداولیه، بهره وری نیروی انسانی و بهره وری سرمایه(اعظمی، 1388، 111).
2-21-2 بهره وری کلی