قرص استامینوفن کدئین پرفروش‏ترین و پرمصرف‏ترین دارو است. طبق آمارها، در ایران سالانه حدود 3 میلیارد قرص استامینوفن کدئین مصرف می‏شود و اگرچه وزارت بهداشت از تمامی دانشگاه‏های علوم پزشکی کشور درخواست کرده تا ممنوعیت فروش این گروه از داروهای بدون نسخه را به داروخانه‏های ت
پوشش دانشگاه خود اعلام کند اما تا به حال تغییر چشمگیری مشاهده نشده و همچنان استامینوفن کدئین و آموکسی سیلین جزء پرفروشترین داروها هستند(سلامت، 1388: 6).
در طول سال‏های گذشته، مصرف دارو از نظر کمی بین 5 تا 8 درصد و به لحاظ ریالی بین 20 تا 40 درصد، رشد داشته است. علت افزایش کمی به دلایل متعددی نظیر ورود داروهای جدید به بازار، فعالیت بیشتر پزشکان و روش‏های تحقیق علمی‏تر مربوط می‏شود و افزایش ریالی نیز به علت ورود داروهای گران قیمت به بازار و افزایش قیمت داروهای تولید داخل بوده است. سهم داروهای تولید داخل از نظر کمی در سال 1387 به 97 درصد رسیده است و با سهم بیشتری نسبت‏ به سال‏های قبل، بیشتر داروهای تولید داخل به فروش رفته است، اما از نظر ریالی سهم داروهای تولید داخل، 65 درصد بوده است، به عبارت دیگر تقریباً 3 درصد داروهایمان از نظر تعداد وارداتی است اما از نظر ریالی، 35 درصد بازار دارویی، متعلق به آنهاست(دیناروند، 1388: 15).
طبق آمارهای ارائه شده در زمینه‏ی مصرف دارو، شهر یاسوج نیز که به عنوان جامعه‏ی آماری پژوهش حاضر در نظر گرفته شده است، از الگوی مصرفی کل کشور پیروی می‏کند. طبق آمار معاونت دارو و درمان دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، سرانه مصرف دارو در استان کهگیلویه و بویراحمد، بالاتر از میانگین کشوری است و میانگین اقلام دارویی در هر نسخه 03/3 است که تقریباً دو برابر استاندارد جهانی است. مصرف آنتی بیوتیک های تزریقی نیز در استان نسبت به کل کشور بسیار بالاست بطوری که در سال 1389، 53 درصد از بیماران در استان، آنتی بیوتیک تزریقی مصرف کردند(خبرگزاری مهر، 1390). طبق آمار معاونت غذا و داروی دانشگاه علوم پزشکی یاسوج، میانگین مصرف دارو به ویژه داروهای تزریقی در استان، نسبت به میانگین کشوری 10 درصد بیشتر است. همچنین هم اکنون آمپول “دگزامتازون” که یک داروی “کورتیکواستروئید” می باشد مقام اولِ مصرف، در استان را دارد و پس از آن، “استامینوفن کدئین”، شربت “دیفن هیدرامین” و آمپول “سفتریاکسون” بیشترین مصرف را در استان داشته‏اند.
گروه دارو و درمان یک مثلث است که سه ضلع آن را پزشک، داروساز و بیمار تشکیل می‌دهند و هر کدام از این اضلاع درست عمل نکند همه خواص نظام دارو و درمان زیر سؤال می‌رود. از نظر مسئولان و صاحبنظران امر دارو و درمان برخی از مسایل موجود در کشور همچون در دسترس بودن انواع مسکن‏ها، تجویز زیاد اقلام دارویی توسط پزشک، باورهای غلط شکل گرفته در میان مردم و همچنین مصرف خودسرانه‏ی دارو از سوی مردم بر مصرف زیاد دارو تأثیر زیادی می‏گذارد(واقفی، 1388)2.
با این تفاصیل مسئله‏ی اساسی تحقیق حاضر این است که میزان مصرف دارو را به توجه به مصرف خودسرانه‏ی دارو مورد بررسی قرار داده و نشان دهد میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو در شهر یاسوج تحت تأثیر چه متغیّرهای اجتماعی و روانی قرار دارد؟

1-3- ضرورت انجام پژوهش

بخوبی روشن است که ترکیبی از بهداشت عمومی، پیشگیری، درمان‏بخشی آسان و سهولت مراجعه در نظام مراقبت‏های بهداشتی اولیه، سیاست درستی برای هزینه‏های عمومی مربوط به بهداشت و سلامت، در جوامع در حال‏توسعه می‏باشد. هزینه‏های ملی دارویی، همچون نسبتی از هزینه‏های کلی سلامت در جوامع در حال‏توسعه، از 7 درصد به 66 درصد تغییر یافته است. از اینرو، وجود داروهای اساسی و تدارک کافی و به موقع آن، که جزء اصول مراقبت‏های اولیه بهداشتی3 نیز می‏باشد، از اهمّیت و ضرورت خاصی برخوردار است. تلاش در جهت یک نظام دارویی کارآمد و منطقی یکی از اهداف مهم و اوّلیه همه مراکز بهداشتی- درمانی دنیا بوده و بهسازی شیوه‏های مصرف دارو و گام نهادن به سوی جامعه‏ای با مصرف بی‏خطر، منطقی و با کیفیت درباره‏ی داروها، محور اقدامات و توصیه‏های سازمان جهانی تندرستی (WHO) است(krishnaswamy.2006:140).
دارو به عنوان یک کالای راهبردی، مشمول یارانه و به عنوان یک نیاز اساسی عامّه‏ی مردم، از ارزش و اهمّیت ویژ‏ه‏ای برخوردار است. سالانه میلیون‏ها دلار صرف خرید انواع مواد مختلف و جنبی لازم برای ساخت و تهیه دارو می‏شود؛ اما با این وجود همچنان در بسیاری از موارد با کمبود اقلام دارویی در کشور مواجه هستیم. طبق آمارهای موجود، ایران به لحاظ مصرف دارو، جزو بیست کشور نخست دنیاست و در آسیا بعد از چین مقام دوم مصرف دارو را دارد(محبوبی، 1388: 34). میانگین رشد مصرف دارو در ایران حدود 5/11% است، در حالی که این رقم، در کشورهای درحال توسعه 7% و در کل جهان 9% گزارش شده است(همشهری، 1388: 1).
یکی از حوزه‏هایی که انسان‏ها در طول زندگی خود محتاج آن هستند، خدمات پزشکی و دارویی است و بنابراین الگویی که بیانگر اقتصاد و اعتدال در به کارگیری منابع پزشکی و دارویی باشد از ضرورت‏های ملی محسوب می‏شود. در دنیای امروز، جوامع پیشرفته برای به‏کارگیری هر فرآورده و استفاده از آن در فرآیندهای اجتماعی، روش‏هایی استانداردشده و هدفمند یا به اصطلاح ” دستورالعمل‏های استانداردشده” به کار می‏بندند. در شاخه‏ی پزشکی نیز هر جامعه‏ای متناسب با موقعیت اجتماعی و اقتصادی خود، دستورالعمل‏‏ه
ای ملی درمان را تدوین و به اجرا در می‏آورد(قهرمانی، 1384: 173). در حال حاضر فرآیندهایی که در بهداشت و درمان ایران رایج است فاقد استانداردهای ملی منطبق‏شده با زیرساخت‏های اجتماعی و اقتصادی است.
مسلماً بی‏توجهی به مصرف منطقی داروها می‏تواند پیامدهای نامناسبی چون نارضایتی بیمار، طولانی شدن و شدت بیماری، ایجاد عوارض جانبی خطرناک و بستری شدن در بیمارستان، کمرنگ شدن ارتباط پزشک و بیمار و نهایتاً افزایش هزینه‏های درمانی برای افراد و دستگاه‏های دولتی، و مهمتر از همه مشکل همیشگی کمبود دارو در کل کشور را در برداشته باشد (laing ,1990: 102). بر این اساس، مصرف خود سرانه‏ی دارو نیز آثار و تبعات متعددی دارد. مصرف خودسرانه‏ی دارو از بعد جسمانی باعث مقاومت باکتریایی، مسمومیت، و حتی مرگ می‏شود(عباسی، 1383: 54)، از بعد اقتصادی باعث هدر رفتن هزینه و افزایش سرانه‏ی مصرف دارو می‏گردد و از بعد اجتماعی، باعث کمبود دارو و اختلال در درمان نیازمندان می‏شود (WHO. 2004).
یکی از مهمترین عللی که می‏توان درباره‏ی مصرف بی‏رویه دارو در کشور ذکر کرد، کمبود اطّلاعات در هر دو گروه تجویز‏کننده و مصرف‏کننده‏ی دارو است( قهرمانی،1384: 174). در کشور ما بخش عظیمی از منابع بهداشتی و درمانی صرف تهیه و تدارک داروهای اساسی مورد نیاز در جامعه می‏شود، با وجود آنکه تأمین اعتبارات مالی و تهیّه و تولید فرآورده‏های دارویی از اولویّت‏های اصلی برنامه‏های بخش بهداشت و درمان است اما به دلیل مشکلات موجود در تجویز دارو، فرهنگ مصرف دارو و عدم آگاهی جامعه از پیامدهای مصرف بی‏رویه دارو، جامعه‏ی بیماران همچنان با مشکلاتی چون کمبود دارو یا تهیه‏ی داروی مورد نیاز مواجه هستند(احمدی، 1386: 421). رفع این معضلات در گرو برنامه‏ریزی آموزشی و بالابردن سطح آگاهی نسبت به امر دارو می‏باشد. اما طراحی، تدوین و اجرای صحیح این برنامه‏ها تنها در کنار ارزیابی و پویش‏های لازم پیرامون موضوع امکان‏پذیر خواهد بود، از سوی دیگر با توجه به کم بودن و جامع نبودن بررسی‏های انجام شده در کشور، انجام مطالعات و بررسی‏های جامع در این زمینه ضروری به نظر می‏رسد.
نکته‏ی دیگری که حائز اهمّیّت است این است که اگرچه سلامت و بیماری و رفتارهای مرتبط با آن، با جنبه‏های اجتماعی بسیاری همراهند، اما کمتر از نقطه‏نظر جامعه‏شناسی بررسی شده‏اند. بیماری‏ها در چهارچوب فرهنگی هر جامعه‏ای به گونه‏ای متفاوت تعریف شده و اجتماعات گوناگون برای مقابله با بیماری‏ها روش‏های خاصی به کار می‏بندند، ارزش‏های اجتماعی و عادات هر گروه، تأثیر قاطعی بر درک علل بیماری، تعبیر و تفسیر بیماری‏ها و روش‏های درمان آنها دارند و عوامل فرهنگی می‏توانند بر کیفیت ادراک و پاسخگویی به انواع دردها مؤثّر باشند. از طرفی بسیاری از مسایل و مشکلات مرتبط به نظام پزشکی و درمانی، مسایلی اجتماعی بوده و ضروری است از این دریچه مورد توجه قرار گیرند(مظلومی، 1383: 3).
از دهه‏ی 1990 توجه ویژه‏ای به بخش دارو مبذول گردیده و تحقیقات زیادی در راستای شناسایی عوامل مؤثّر بر خوددرمانی و مصرف خودسرانه‏ی دارو انجام، و راهکارهای متعددی برای مقابله با آن ارائه شده‏اند(Mycek& Harvey.2000). انجام تحقیقات اجتماعی یا تحقیقات بین‏رشته‏ای مانند مطالعات پزشکی – اجتماعی نیز می‏تواند گام مؤثّری در جهت اطّلاع‏رسانی و آگاه‏سازی درباره‏ی شیوه‏ی صحیح مصرف و جلوگیری از مصرف بی‏رویه دارو بوده و در شکل‏گیری فرهنگ صحیح مصرف دارو تأثیرگذار باشد. در همین راستا در پژوهش حاضر سعی شده با تأکید بر عوامل روانی- اجتماعی، عوامل مؤثّر بر میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو بررسی شده و راهکارهایی به منظور بهینه‏سازی مصرف دارو ارائه گردد.

مطلب مرتبط :   پایان نامه ارشد با موضوع مجله های الکترونیکی و ساخت اجتماعی واقعیت

1-4- اهداف تحقیق

1-4-1 هدف اصلی

بررسی میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو و عوامل اجتماعی- روانی مؤثّر بر آن.

1-4-2 اهداف فرعی

1- بررسی رابطه‏ی بین آگاهی از شیوه‏ی صحیح مصرف دارو و میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو.
2- بررسی رابطه‏ی بین آگاهی از پیامدهای مصرف دارو و میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو.
3- بررسی رابطه‏ِ بین سطح سلامت عمومی و میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو.
4-بررسی رابطه‏ی بین سطح تحصیلات و میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو.
5- بررسی رابطه‏ی عوامل جمعیتی(سن، جنس و… ) و میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو.

1-5- کاربرد نتایج

در ارتباط با موضوع مصرف بی‏رویه دارو، مسئله‏ی کمبود اطّلاعاتی در دو قشر تجویزکننده و مصرف‏کننده‏ی دارو مطرح می‏شود که رفع این مشکل در گرو برنامه‏ریزی آموزشی و بالا بردن سطح آگاهی نسبت به امر دارو می‏باشد. صاحبنظران و متولّیان امر دارو در کشور معتقدند علّت بسیاری از نابسامانی‏های داروییِ موجود در کشور، فرهنگ فعلی تجویز و مصرف دارو است. پژوهش‏هایی که در این زمینه انجام می‏گیرند می‏توانند گام مؤثّری در جهت بالا بردن اطّلاعات مردم و ارتقای فرهنگِ تجویز و مصرف دارو باشد. تحقیق حاضر نیز با بررسی میزان مصرف خودسرانه‏ی دارو و عوامل اجتماعی مؤثّر بر آن در جامعه‏ی مورد مطالعه، می‏تواند دربردارنده‏ِ نتایجی باشد که موجب افزایش سطح آگاهی مردم شده و همچنین مسئولین را برای دستیابی به برنامه‏ریزی‏های صحیح در جهت بهینه‏سازی مصرف دارو یاری رساند. علاوه بر این، نتایج بدست آمده از این کار تحقیقی، می‏تواند برای برخی گروه‏ها و سازمانها چون:.
– مراکز بهداشت

سازمان‏های بیمه
– بیمارستان‏ها
– داروخانه‏ها
– دانشگاه‏های علوم پزشکی و … مفید باشد.

مطلب مرتبط :   سیستم تبدیل انرژی باد و توربین بادی

فصل دوم
پیشینه و مبانی نظری پژوهش

2-1- مقدمه

درباره‏ی مصرف دارو و مسایل مرتبط با آن، پژوهش‏هایی در داخل و خارج از کشور انجام گرفته است که در ادامه به مهمترین آنها اشاره خواهد شد. همچنین در این فصل دیدگاه‏های موجود درباره‏ی مصرف بیان می‏شوند، این نظریه‏ها در سه قسمت نظریه‏های اقتصادی، نظریه‏های جامعه‏شناختی و نظریه‏های روانشناختی مرور می‏شوند و سپس با توجه به همین نظریه‏ها، فرضیه‎های پژوهش استخراج می‏گردند.

2-2- بخش اول : پیشینه‏ی تحقیق

2-2-1 -مقدمه

بررسی پیشینه‏ی تحقیق معمولاً نقدی از دانش موجود درباره‏ی موضوع پژوهش است. بررسی پیشینه‏ی تحقیق اگر به درستی صورت گیرد به بیان مسئله کمک می‏کند و یافته‏های تحقیق را به پژوهش‏های قبلی متصل می‏سازد. بررسی پیشینه‏ی تحقیق، مقاصدی چون تعریف و تحدید مسئله، قرار دادن یافته‏های تحقیق در چارچوب تحقیقات قبلی، اجتناب از دوباره کاری و انتخاب روش‏ها و ابزار اندازه‏گیری دقیق‏تر را دنبال می‏کند. در این بخش به برخی از مهمترین تحقیقات انجام شده در داخل و خارج از کشور اشاره شده و سپس به نقد و بررسی آنها پرداخته می‏شود (سرمد،1388: 53).

2-2-2- تحقیقات انجام شده در داخل کشور

– محبوبی و همکاران (1388) در پژوهشی تحت عنوان ” مطالعه‏ی فرآیند مصرف دارو در جانبازان شیمیایی و ارائه یک الگو برای اصلاح مصرف”، به مطالعه‏ی فرآیند مصرف دارو در جانبازان شیمیایی در روستای نساردیره از توابع شهرستان گیلانغرب پرداختند. این پژوهش به روش طولی و در نیمه‏ی اول سال 1388 به روی 80 نفر از جانبازان و گروه شاهد انجام شد. داده‏ها در طی شش ماه و با استفاده از مصاحبه، مشاهده، بررسی اسناد پزشکی و با استفاده از پرسش‏نامه گرد‏آوری گردید. جنسیت گروه مقایسه را 18 مرد و 22 زن و گروه مداخله را نیز به همین میزان تشکیل دادند. یافته‏های پژوهش، میزان اگاهی گروه مداخله و مقایسه را از نظر ده بعد مورد بررسی تقریباً یکسان نشان داده بود اما بعد از مداخله، افزایش آگاهی در 8 بعد گروه مداخله مثبت و در 2 بعد منفی نشان داده شد. مصرف خودسرانه‏ی دارو و استفاده از داروهای اورژانسی مثل مسکن‏ها و آرامبخش‏ها از جمله فاکتورهای غیرقابل تغییر در فاصله‏ی شش ماهه بود. بین جنسییت و مصرف داروهای اورژانسی در مردان رابطه‏ی معنی‏داری وجود داشت.
– دواتی و جعفری(1386) در پژوهشی تحت عنوان بررسی مصرف دارو در میان سالمندان شهر تهران، به بررسی مصرف خودسرانه دارو و عوامل تأثیرگذار بر آن در بین سالمندان شهر تهران پرداخته‏اند. در این مطالعه که به صورت مقطعی و با جوانب توصیفی- تحلیلی انجام گرفته است، 385 نفر از سالمندان شهر تهران با میانگین سنی 67 سال، مورد بررسی قرار گرفتند. این مطالعه نشان داد که 57 درصد از افراد در 3 ماه گذشته، خودسرانه دارو مصرف کرده‏اند، که مهمترین علت آن، استفاده قبلی از دارو و بهبودی و وجود علایم مشابه بود. مصرف خودسرانه دارو با وضعیت تأهل، سطح تحصیلات و تعداد فرزندا