فصل دوم
کلیات و بررسی منابع
2- کلیات
در زمینه اصلاح نژاد دام آن مطلبی که همیشه اهمیت داشته و مورد بررسی قرار گرفته است، مسأله انتخاب حیوانات بوده است. صفات مختلف یک حیوان را می‌توان از نظر تعداد ژن‌های کنترل کننده و میزان تأثیر عوامل محیطی به دو دسته صفات کیفی و صفات کمی تقسیم کرد. صفات کیفی توسط یک یا تعداد کمی ژن کنترل و بیان می‌شود و عوامل محیطی در بروز این صفات تأثیر چندانی ندارد. ولی صفات کمی اغلب توسط تعداد زیادی ژن کنترل می‌شوند و در بروز آن‌ها عوامل محیطی مؤثر هستند. اغلب صفات کیفی وراثت پذیری بالایی دارند، در نتیجه انتخاب و اصلاح این صفات نسبتاٌ آسان است و غالباٌ نیازی به انتخاب غیر مستقیم وجود ندارند. ولی صفات کمی که عوامل محیطی بر آن‌ها مؤثر است، فنوتیپ موجود ممکن است گویای ژنوتیپ صفات نباشند، برای رفع این مشکل تکنیک‌های پیشرفته اصلاح نژاد با استفاده از علم آمار تدوین شده است. این روش‌ها در چندین سال اخیر بسیار مفید بوده و پیشرفت‌های قابل توجهی را موجب شده‌اند. امروزه تکنولوژی ژنتیک مولکولی انقلابی در تجزیه ژنتیکی گونه‌های اهلی ایجاد کرده است. به طوری که بر اساس آن می‌توان چند شکلی را در سطح DNA شناسایی و از آن به عنوان نشانگرهای مولکولی استفاده کرد و به مطالعه افراد در موجودات مختلف پرداخت (فصیحی هرندی و همکاران، 1377؛ نجاتی جوارمی، 1378).
اخیرأ مطالعات در زمینه مکانیسم ژنتیکی و مولکولی مقاومت تنش حرارتی، با استفاده از روش‌های نوین ژنتیکی مورد توجه قرار گرفته است. روش‌های جدید به پژوهشگران این امکان را می‌دهد که شرایط ویژه تولیدی، فیزیولوژیک و سلامتی دام را در سطح ژن بررسی و مشخص نمایند (اسپور و همکاران 2007).
2-1- گاو هلشتاین
طبق نظریه کان فان یک نژاد از یک حیوان به گروه بزرگی از حیوانات داخل یک گونه اطلاق می‌شود که دارای منشأ مشترکی هستند و می‌توان صفات خاص نژادی را در آن‌ها با یک دامنه تغییرات محدود مشاهده نمود و قادرند این ویژگی‌ها را با تغییرات محدودی به فرزندانشان انتقال دهند. معمولاٌ این ویژگی‌های نژادی مربوط به صفات تولیدی و مورفولوژیکی آن‌ها می‌باشد. البته این کار بسیار مشکلی است که تعاریف کاملا مشخص و دقیقی از صفات کمی برای معرفی یک نژاد داشته باشیم، چون این ویژگی‌ها به صورت ثابت نیستند. بنابراین می‌توان صفات کمی یک نژاد را با میانگین مشخص نمود، اگر چه دامنه تغییرات افراد از میانگین زیاد است.در گاوداری‌های صنعتی کشور اغلب اقدام به پرورش و نگه‌داری گاوهای شیری نژاد هلشتاین می‌نمایند. عملکرد صفات تولید شیر در این نژاد در جدول 1-2 ارائه شده است (دادار، 1375؛ قربانی و خسروری،1390).
جدول 2-1- برخی از خصوصیات تولیدی گاو هلشتاین
مشخصات
مقادیر
تولید شیر روزانه (کیلوگرم)
25-30
تولید شیر در یک دوره شیردهی (کیلوگرم)
5700-4800
درصد چربی
5/3-65/3
درصد پروتئین
17/3-22/3
2-2- صفات تولیدی
پرورش گاو شیری یکی از بخش‌های مهم صنعت دامپروری است و برای پرورش‌دهندگان گاو شیری، تولید شیر منابع اصلی درآمد بوده و از مهم‌ترین صفات در شاخص انتخاب محسوب می‌شوند. از آن‌جا که هدف اصلی از برنامه‌های اصلاح نژاد در گاوهای شیری، افزایش تولید، بهره‌وری سیستم‌های تولیدی، انتخاب و دست‌یابی به پیشرفت ژنتیکی است، محققین اصلاح نژاد دام اطلاعاتی را مورد توجه قرار می‌دهند که بتوانند ارزش ژنتیکی دام را به خوبی نشان دهند. در طی دهه‌های اخیر با پیشرفت علم ژنتیک موفقیت‌های زیادی در زمینه اصلاح نژاد دام‌ها و در نتیجه افزایش تولیدات دامی به دست آمده است. صفات تولیدی در گاوهای شیری (مقدار شیر، درصد چربی و پروتئین) جزء صفات کمی بوده که تعداد زیادی ژن مسئول کنترل آن‌ها می‌باشند و با توجه به وراثت‌پذیری متوسط، امکان رکورد برداری دقیق وآسان و ارزش اقتصادی بالا، مورد توجه متخصصان اصلاح نژاد قرار گرفته است (قاضی خانی شاد و همکاران، 1390).
لازم است بدانیم تغییراتی که در طی سالیان متمادی در عملکرد تولیدی رخ داده است یا رخ نداده است می‌توان در صورت وجود واریانس این مسئله را علت‌یابی کرد. این تغییرات می‌تواند ناشی از عوامل ژنتیکی و محیطی اعم از تأثیر اقلیم، مدیریت، اندازه گله و سایر عوامل که برخی نامشخص و عده‌ای شناخته شده‌اند، باشد (آصفی، 1392).
2-2-1- تولید شیر روزانه