تاکنون بیشتر بررسیها و تحقیقات صورت گرفته درخصوص تذهیب قرآن بهصورت کلی بوده است، به شکل اختصاصی در زمینه سرسورهها کار خاصی انجام نگرفته و اگر مطلبی هم نوشته شده، نقیصههایی داشته است. اما شناخت هرچه بیشتر این هنرها منوط به پرداختن به جزئیات، توصیف ویژگیها و در کنار هم بررسی کردن آنها میباشد. لذا در این تحقیق سعی بر آن بوده که با توجه به احساس نیاز برای پرداختن به چنین موضوعی و شناسایی بهتر شاخصههای هنری قرآن، با توصیف نقوش در دورههای مختلف تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، ویژگیهای شکلی و تذهیبهای این دوران و همچنین دلایل بهکارگیری سرسورهها در این کتب قرآنی مشخص گردد.
بر این اساس، پژوهش حاضر ضمن بررسی شرایط تاریخی، فرهنگی و هنری، به اهمیت جایگاه کتابآرایی قرآن در پنج دوره صدر اسلام، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری (از سدههای اول تا نهم ه.ق) پرداخته و با توجه به اینکه تاکید اصلی بر توصیف نقوش تذهیب و همچنین نحوه استفاده از سرسورهها و تاثیرات آنها درشکلگیری هنرهای قرآنی است و سیر تحول تذهیب سرسورههای برخی از نسخههای نفیس مصور ایرانی موجود در آستان قدس رضوی مشهد را مورد بحث و تفحص قرار داده است و بدان جهت که خط و خوشنویسی نیازمند شرحی وسیعتر میباشد، لذا برای پرهیز از ارائه مطالب تکراری، به مفاهیم گستردهای چون تاریخچه خط و کتابت و … چندان پرداخته نشده است.
روش این تحقیق با استفاده از منابع کتابخانهای و موزه ای (موزه آستان قدس رضوی) میباشد و تصاویر مورد نیاز برای توصیف آثار، به صورت میدانی از کتابخانهی آستان قدس رضوی گردآوری شده است.
1-2- پرسشهای پژوهش
1- چه ویژگیهای بصری و هنری در سرسوره قرآنهای آستان قدس رضوی در دوران صدر اسلام تا تیموری وجود دارد؟
2- این سرسورهها میتواند ما را در شناسایی بهتر و بیشتر سیر تحول تذهیب، کتابآرایی و گسترش تکنیکهای جدید یاری کند؟
3- ساختار فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی در پیدایش و شکلگیری سرسورهها تأثیری داشته است؟
1-3- فرضیههای پژوهش
به نظر میرسد نقوش تذهیب سرسورهها در قرآنهای مجموعه آستان قدس، از ویژگیهای بصری حاکم بر مکتب کتابآرایی دوران خود برخوردار بودهاند. سیر تحول سرسورهها به زمان انجامشان بستگی دارد و نسبت به موقعیت فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی هر زمان تکنیک ساخت آنها نیز تغییر کرده و نوع سیاستهای مملکتداری، شعبه مذهبی، علایق و سلایق حاکمان و درجه اهمیت دادن آنها به فرهنگ و هنر و … هریک از این حکومتها دخالت مستقیمی در تربیت هنرمندان تذهیبکار و خطاطان آن زمان داشته است.
به نظر میرسد آرایههای تزئینی نقش و رنگ در سرسوره قرآنها ابزارهای مناسبی جهت شناسایی هنرهای قرآنی در دوران مورد مطالعه میباشند.
به نظر میرسد شرایط سیاسی و اجتماعی مناسب در کنار حمایت مادی و معنوی، فراهم ساختن محیط آموزش و فعالیت، بستر مناسبی برای خلق آثار هنری و پیشرفت همه جانبه آنها مهیا میکند.
1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش
اگر به صورتی دقیق به تذهیبهای دوران مختلف نگاه کنیم، حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی قدم های اولیه را طی کرده و رونق چندانی نداشته است، با نفوذ اسلام در ایران جانی تازه یافته و آذین کردن قرآنها و کتب دینی و ادبی را به همراه داشت.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بود و نقوش به کار رفته از تجرد کافی برخوردار نبوده است. اما از قرن چهارم هجری به بعد- که تقریبا هنر اسلامی شکل مشخصی به خود گرفت و اندک اندک رشد کرد- اکثر نقوش تزئینی در سطوحی که به شدت تجرید شده و با تخیل و ذهن خلاق هنرمند درهم آمیختهاند، مصور گشت، به شکلی که در دورههای اولیه اسلامی، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری؛ هنر تذهیب از رشدی تکاملی برخوردار شد.
وجود ویژگیهایی متعدد از جمله قدمت، تنوع، غنای نقش و رنگ، ظرافتها و ریزهکاریها، منحصر به فرد بودن و … در مکاتب مذکور سبب شد تا پژوهش حاضر به منظور دستیابی به ویژگیهای هنری و شاخصههای تذهیب، وجوه تشابه و تفارق نقش و رنگ را مد نظر قرار داده و با توجه به غنای منابع و مآخذ، بهویژه کثرت مصاحف شریفه و نسخههای خطی نفیس در گنجینه مخطوطات موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، منتخبی از سرسورههای قرآن را بررسی و به شناسایی و تجزیه تکنیکی آنها بپردازد.
1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش
در مطالعات و بررسیهای صورت گرفته در مراکز و سازمانهای مختلف مانند کتابخانه دانشگاه سوره، کتابخانه فرهنگستان هنر، کتابخانه آستان قدس مشهد، سایتهای مختلف اینترنتی و … به منظور دست یافتن به مباحث نظری و تحقیقات انجام شده پیرامون موضوع این پژوهش، مشخص گردید که در زمینه خط و تذهیب و کتابآرایی قرآن کریم کتابها و مقالات نسبتا زیادی نوشته شده است، اما در مورد سرسورهها و سیر تحولشان در جهان اسلام کتابی در ایران موجود نمیباشد و آنچه هست تعدادی مقاله، مصاحبه و چند نمونه پایاننامه بوده که با موضوع این رساله هم سو میباشد که اهم آنها به قرار زیر است:
1- برزین، پروین (تیر و مرداد 1345)، نگاهی به سابقه تاریخی کتابت قرآن، هنر و مردم، شماره 45 و 46. در این مقاله به تاریخچه خط و همچنین روند تغییرات و ویژگیهای آن و تذهیب از صدر اسلام تا دوره تیموری بهصورت کلی پرداخته شده است.
2- شایستهفر، مهناز (اردیبهشت 1388)، خط و تذهیب در قرآنهای ایرانی موزه ملی، بخش اسلامی سدههای هفتم – دوازدهم / اول – ششم، کتاب ماه هنر، شماره 128. این مقاله بررسی ویژگی‌های خطی و تذهیبی قرآن‌های موجود در موزه‌ ملی ایران است و به تحلیل و بررسی خطوط و شیوه تذهیب به کار رفته در قرآن‌های سده‌های اولیه می‌پردازد.
3- شایستهفر، مهناز (بهار و تابستان 1388)، کتابت و تذهیب قرآنهای تیموری در مجموعههای داخل و خارج، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی، سال پنجم، شماره 10. در این مقاله کوشش شده پس از بررسی شاخصههای هنر کتاب آرایی، برخی از نسخههای ارزشمند و نفیس قرآنی تیموریان و نیز با در نظر گرفتن مشکلات دسترسی به نسخ تیموری در مجموعههای داخل و خارج، اعم از کتابخانهها و موزهها مورد بررسی قرار گیرد.
4- شایستهفر، مهناز (اسفند 1389)، خط و تذهیب در نسخ خطی قرآنی قرون اول تا ششم / هفتم تا دوازدهم در کتابخانه کاخ گلستان، کتاب ماه هنر، شماره 150. در این مقاله نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه‌ کاخ موزه گلستان با توجه به نوع خط و تذهیب قرآن‌های سده‌های اولیه‌ (هفتم تا دوازدهم/ اول تا ششم)، مورد بررسی‌ قرار گرفته است و همچنین به بررسی ویژگیهای خاص موجود در قرآنهای آنجا پرداخته شده است.
5- افروند، قدیر (دی ماه 1373)، قرآنهای خط کوفی ایران، میراث جاویدان، سال دوم، شماره 8. در این مقاله نویسنده به بررسی کلی سیر تحول قرآنهایی که با خط کوفی نوشته شده، پرداخته است. همچنین مختصری در مورد تذهیب و نقوش این قرآنها نیز صحبت شده است.