پایان نامه ارشد درباره آستان قدس رضوی و اندیشه اسلامی

شکل 3-94 قرآن خطی شماره 211، تاریخ کتابت: قرن نهم هجری قمری………………………………………………………………………………………………………….177
شکل 3-95 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان………………………………………………………………………………….178
شکل 3-96 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان، تاریخ کتابت: سال ‎۸۳۷‎ هجری قمری……………………179
شکل 3-97 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان، تاریخ کتابت: سال ‎۸۳۷‎ هجری قمر.ی…………………..180
شکل 3-98 جزوه قرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن امیر تیمور ……………………….180
شکل 3-99 جزوه قرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن امیر تیمور ……………………….181
شکل 3-100 جزوه قرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهیم سلطان بن شاهرخ بن امیر تیمور …………………….182
شکل 3-101 قرآن خطی شماره 280، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری…………………………………………………………………………………………………..183
مقدمه
هنرهای شکلی و تزئین از قدیمالایام در بین هنرمندان رواج داشته است. با ظهور اسلام زمینه رشد و شکوفایی هنر آراستن و تذهیب کتب دینی، نقاشی و مصورسازی مساجد فراهم شد. از آنجا که محور همه هنرها، توجه و تأثیرپذیری از قرآن بوده است؛ لذا اهمیت تزئین و زیبایی قرآن مجید موجب افزایش فعالیت هنرمندان گردید و خوشنویسی را که یکی از هنرهای کلیدی دوره اسلامی است، شکوفا کرد. اعجاز کلام قرآن و تقدس و اولوهیت آن موجب شد که هنرمندان در جهت زیبا ساختن حروف به طوریکه بیننده را مسحور خود سازند، گام‌های مؤثری بردارند.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب به ندرت صورت میگرفت و نقوش به کار رفته در آن از تجرد کافی برخوردار نبود. این شاخه هنری کمتر به صورت منفرد مورد توجه قرار گرفت و بیشتر درخدمت سایر هنرهای اسلامی بود. به عبارت دیگر تذهیب در وجه کلی خویش مکملی بر خطاطی بود که از قرون اولیه هجری در کنار خوشنویسی، به اشاعه فرهنگ غنی اسلامی پرداخت.
هنر تذهیب قرآن رشدی محدودتر از خط داشت زیرا نگارش متن قرآن خود مستقیماً آن را طلب نمی‌کرد. بهعلاوه ترس از اضافه شدن هر عنصر زائدی به متن قرآن، تذهیب را محل تأمل قرار می‌داد. با قطع و اطمینان می‌توان گفت همین ترس توأم با احترام بود که جریان رشد تذهیب را دقیقاً در مجاری صحیحی سوق داد و نیل به آن نتیجه‌ای را تضمین کرد که همگان بر صحت‌ حیرت‌آورش متفق‌القولند. به بیان دیگر خود قرآن دارای مجال‌هایی است که مذهب را برای افزودن عناصر و آرایهها تحریک می‌کرد. به استناد آثار به جای مانده در قرآنهای خطی، سرلوحه سوره و فاصله میان آیات شاخص‌ترین و اولین مکانهایی بودند که قابلیت تزئین یافتند. در ابتدا، این تزئینات شامل کتیبه بسیار ساده عنوان سوره و عدد آیات، به خط کوفی، بدون نقطه و اعراب بوده که با قلم زر و تحریر مشکی نوشته میشده است اما بهتدریج و همزمان با تغییراتی که در زمینه خط صورت گرفت تذهیب نیز دچار تحولاتی شد که با خط تغییر یافته هماهنگی کامل داشت و به آرایش کتب خطی غنا و شکوه بیشتری میداد.
به نظر میرسد اولین موضع تزئین سرسورهها بودهاند. سرسورهها محلهایی بودند که مذهبان آنها را با استفاده از اشکال هندسی، ستارگان، گل و بوته، شاخهها و برگها، انواع ترنج و غیره و با استفاده از رنگهای طلا، لاجورد، شنگرف، سبز و نقره، تزئین و تذهیب میکردند.
اهمیت تذهیب در کتابآرایی و بهویژه نقش اثرگذار آن در تزئین سرسورهها تا بدان جاست که معمولا در بررسی و تعیین تاریخ آثار میتواند بهعنوان مهمترین فاکتور ارزیابی نسخههای قرآنی، مورد استفاده قرار گیرد. چرا که این امر در قرآنهای بدون تاریخ کمک میکند تا با قطعیت بیشتری درباره تاریخ احتمالی قرآنها نظر دهد. لذا در این پژوهش سرسورهها بهعنوان شاخصترین مکان برای نشان دادن این نقوش مد نظر قرار گرفته تا به مطالعه سیر تحول آنها در چهار دوره صدر اسلام و عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری بپردازد و در نهایت با توجه به طرحهای معرفی شده میتوان شباهتها و تفاوتهایی را در نحوه کاربرد و شکل و تزئین آنها استخراج کرد. برای این منظور یک جمعبندی کلی از سرسورههای این دورههای تاریخی، میتوان به درک بهتری از اشتراکات و افتراقات موجود میان آنان رسید.
نگاهی به سیر تحول تذهیب در قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی و مکاتب عمده صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی و تیموری گویای ارتباط تنگاتنگ بین تحولات باطنی در اندیشه اسلامی و نقوش تذهیب ایرانی اسلامی است که موجب سیر صعودی تعمیق در این زمینه هنری در روند تاریخی شده است، تا به آن حد که نقوش و رنگها به تدریج از سطح به عمق ارتقا یافته و از ساحت طبیعت به فوق طبیعت معنا مییابند و این اتفاق به دلیل قدم گذاشتن در عرفان و اندیشه اسلامی است.
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مساله
سلسههای تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، از نظر موقعیتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری در تاریخ ایران اسلامی، از ادوار مهم اسلامی محسوب میشوند. در این پژوهش مروری بر سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی در این دوران تاریخی میباشد.
در سدههای آغازین حاکمیت اسلام، هنر کتابآرایی شامل کتابهای مذهبی و بهخصوص کلامالله مجید بوده و آرایش کتابها مشتمل بر نقوش هندسی و غیرهندسی میباشد که در سرفصل سورههای مبارکه قرآن، لا به لای سطور و در حاشیه صفحات با واژه تخصصی تذهیب ترسیم میشده است.
تذهیب و ترسیم کتاب از سدههای نخستین در جهان اسلام رواج داشت، اما پس از فتوحات مغول در ایران سرعت و شتاب بیشتری یافت. نمونههای باقی مانده نشان میدهند که در هنر کتابآرایی چند گونه هنر از جمله تحریر (خطاطی)، تذهیب، تصویر (نگارگری)، و تجلید (جلدآرایی) در هم ترکیب شده بود. عدم رغبت هنرمندان اسلامی به تقلید از طبیعت، تاکید بر مفاهیم ذهنی و نمادین، چکیدهنگاری و نقشمایههای تزئینی از ویژگیهای شکلی مشترک این نقوش میباشد.
از آنجا که هنر تذهیب در آرایش کلامالله مجید بیشتر مورد استفاده قرار میگرفت و دارای بار معنایی غنی اسلامی بود لذا تذهیب قرآنهای مختلف در طول تاریخ تا دوره معاصر مورد مطالعه قرار گرفت و ویژگیهای قومی، ساختاری و ترکیببندی آنها تحقیق گردید.