دامن کشیده و همکاران (1390) با بررسی آثار ناشی از جایگزینی خودروهای فرسوده سبک بنزینسوز بر روی آلودگی هوای تهران به این نتیجه رسیدند که در دوره زمانی مورد بررسی چهار ساله نتایج حاصل از برآورد معادلات عوامل موثر بر آلودگی هوای شهر تهران نشان دهندهی کاهش آلودگی هوا با خارج کردن خودروهای فرسوده سبک بنزینسوز از چرخه حمل و نقل شهری و جایگزین کردن خودروهای جدید در هر کیلومتر پیمایش در دوره مورد بررسی به حد استاندارد هوای پاک میباشد.
مهدی نژاد و همکاران (1390) با بررسی آلایندههای هوای ناشی از خودروهای بنزینی و دیزلی در شهر گرگان، برای سنجش آلایندهها 5 ایستگاه نمونه برداری انتخاب کردند و با استفاده از دستگاه دلت آنالیزور اقدام به اندازهگیری گازهای خروجی از خودورها شده و پس از تعیین مقدار آلایندهها میزان آنها با استانداردهای سازمان حفاظت محیط زیست کشور مقایسه گردید در این تحقیق خودروها در 7 دسته سواری، تاکسی، وانت، موتور، اتوبوس، مینی بوس، کامیون قرارگرفتند به این نتیجه رسیدند که در خودروهای بنزینی، وانتها بیشترین آلودگی را دارند، بطوریکه بیشتر از 59% منواکسیدکربن و 50% هیدروکربنهای منتشره در هوا در خودروهای بنزینی توسط آنها تولید میشود. لذا توصیه میشود در راستای کنترل آلایندههای هوا، تغییر مصرف سوخت، تغییر اجزا سوخت بنزینی و دیزل و جایگزینی خودروهای نو با خودروهای فرسوده انجام شود.
درگاهی و همکاران (1391) به بررسی میزان آلایندههای خروجی از اگزوز اتومبیلهای شهر کرمانشاه و تاثیر آن بر سلامت انسان پرداختند که برای انجام این تحقیق 207 خودرو ساخت داخل و خارج کشور به روش نمونهگیری سرشماری انتخاب و اندازهگیری پارامترهای خروجی از اگزوز به وسیله دستگاه MEXA انجام شد. نتایج نشان داد که غلظت متوسط CO، CO2 و HC در اتومبیلهای ساخت خارج کشور به ترتیب 68/0، 21/12 و 73 و در اتومبیلهای ساخت داخل کشور به ترتیب 98/3 ،53/14، 370 بوده است. نتیجه بررسی نشان داد که اتومبیلهای ساخت خارج کشور از نظر تولید آلایندههای HC و CO در وضعیت بسیار مطلوبتری قرار دارند، ولی از نظر تولید آلاینده CO2 اتومبیلهای ساخت داخل کشور در وضعیت مناسبی نسبت به خودروهای خارجی قرار دارند.
صالحی تینونی و همکاران (1391) به بررسی تاثیر معاینه فنی بر بهبود عملکرد موتور خودروها و کاهش آلودگی هوا پرداختند که با جمع آوری نتایج تست آلایندههای 1013خودرو در دور آرام و و اندازهگیری پارامترهای خروجی از اگزوز به وسیله دستگاه MGT5 و تجزیه و تحلیل آنها با نرم افزار SPSS به این نتیجه رسیدند که تقریبا یک چهارم از کل خودروهای سبک مراجعه کننده به مرکز معاینه در شهر کرمان مشکل آلایندگی دارند که با انجام معاینه فنی کاهش چشمگیری در منواکسیدکربن و هیدروکربنهای نسوخته خروجی ازاگزوز خودروهای سواری حاصل میشود. متغیر منواکسیدکربن در کل خودروهای ورودی به مرکز معاینه فنی (مجموع خودروهای سالم و اصلاح شده) دارای میانگین 26/2 درصد حجمی گازهای اگزوز بوده و پس از اصلاح خودروهای معیوب میانگین منواکسیدکربن درکل خودروهای خروجی به 06/1 درصد حجمی گازهای اگزوز رسیده است که کاهش 53 درصدی در منواکسیدکربن کل خودروهای مراجعه کننده به مرکز معاینه فنی را نشان میدهد. متغیر هیدروکربنهای نسوخته درکل خودروهای ورودی دارای میانگین ppm 260 بوده که پس از تعمیر خودروهای معیوب میانگین آن در کل خودروهای خروجی (مجموع خودروهای سالم و اصلاح شده) به ppm 174 رسیده است و کاهش 33 درصدی هیدروکربنهای نسوخته در کل خودروهای مراجعه کننده به مرکز معاینه فنی را نشان میدهد.
علی نیا و نجیبی (1392). به بررسی و مقایسه میزان انتشار منواکسیدکربن ناشی از بخش حمل و نقل در شهر زنجان پرداختند. در این پژوهش از ضرایب انتشار محاسبه شده توسط شرکت کنترل کیفیت هوا که بر مبنای ضرایب موجود در طرح جامع آلودگی هوای تهران میباشد، استفاده شده است. نتایج حاصل از این تحقیق بیانگر این است که با توجه به آمار موجود درباره تعداد و انواع وسایل نقلیه بنزینی و دیزلی در شهر زنجان و میزان مصرف سوخت هر یک آنها و همچنین ضریب انتشار هریک از انواع سوختها، بالاترین میزان انتشار متعلق به سواریها با میزان انتشار 17774 تن در سال میباشد، در رده بعدی انتشار آلاینده مونواکسید کربن، موتور سیکلتها با 12719 تن انتشار در سال قرار دارند، در رده بعدی تاکسیهای درون شهری، با 12456 تن در سال و بالاخره وانت بارها با میزان انتشار 2118 تن در سال در رده آخر قرار دارند. با مقایسه نتایج به دست آمده از محاسبات میتوان نتیجهگیری کرد که، بیشترین میزان آلایندگی ناشی از وسایل نقلیه در رابطه با آلاینده منواکسیدکربن متعلق به وسایل نقلیه بنزینسوز میباشد و میزان انتشار منواکسیدکربن ناشی از احتراق خودروهای دیزلی نسبت به وسایل بنزین سوز بسیار کمتر میباشد.
منصوری و همکاران (1392) با سنجش میزان غلظت منواکسیدکربن در فضای داخل کابین تاکسی در محدودهی مرکزی شهر تهران که با بررسی غلظت منواکسیدکربن در فضای داخل کابین ناکسیهای سمند، پژو، پراید و پیکان با شرایط مختلف حرکتی توسط دستگاه CO متر در بهار و تابستان اندازهگیری شد، به این نتیجه رسیدند که خودروهای تاکسی به دلیل کوچک بودن بدنه و نزدیکی اگزوز به اتاقک خودرو، باعث باز شدن مجدد آلودگی به داخل کابین شده و غلظت منواکسیدکربن را بالا میبرد و همچنین به دلیل بنزین سوز بودن، تاکسیها منواکسیدکربن بیشتری تولید میکند. و خودروهای فرسوده بالاتر از 10 سال دارای آلودگی داخل کابین بیش از 3 برابرخودروهای غیر فرسوده میباشد.
دهقانی و همکاران (1392) با بررسی تاثیر آلایندههای هوا بر بیماران قلبی – تنفسی پذیرش شده در بیمارستانهای منتخب شیراز که با جمع آوری اطلاعات در طی یک دوره 6 ماهه و تجزیه و تحلیل با نرم افزار SPSS و آزمون آماری تی تاثیر آلایندههای هوا بر تعداد مراجعه کنندگان به بیمارستانهای آموزشی شیراز به این نتیجه رسیدند که مواد معلق با قطر کمتر از 10 میکرون مهمترین عامل آلاینده هوا در شیراز است ولیکن بیشترین ارتباط بیماران قلبی – تنفسی پذیرش شده در بیمارستانهای منتخب شیراز مربوط به آلاینده منواکسیدکربن است.
2-3- پژوهشهای خارجی
الکوردی و همکاران (2013) با مطالعه خصوصیات، غلظت و میزان انتشار هیدروکربنهای آروماتیک چند حلقهای در انتشار گازهای خروجی از وسایل نقلیه در دمشق به این نتیجه رسیدند که موثرترین سیستم پس تصفیه برای کاهش آلایندههای خروجی از موتور، تبدیل کننده کاتالیزوری است، که بر روی اکثر خودروها یافت میشود.
فایز و همکاران (2006) به اثرگذاری بازرسی و تعمیر وسایل نقلیه بر کاهش میزان آلودگی هوا در کشور نپال پرداخته اند. در این راه انواع مختلفی از خودروها را مورد بررسی و آزمایش قرار دادند و پارامترهای مهم آلایندگی مانند CO و HC را مورد اندازهگیری قرار دادند. همچنین آنها به اندازهگیری میزان این آلایندهها در خروجی اگزوز خودروها قبل و بعد از تعمیرات لازم پرداختند که مشاهده کردند پس از تعمیرات لازم، میزان آلایندگی کاهش چشمگیری دارد.
اونگ و همکاران (2013) با بررسی تولید گازهای گلخانهای و استراتژیهای کاهش حمل و نقل جادهای در مالزی به این نتیجه رسیدند که تولید گازهای گلخانهای از حمل و نقل جادهای تهدید جدی برای کیفیت هوای شهری و گرم شدن کره زمین است. علت اصلی تولید CO2 ، NOX و CO خودروهای مسافربری هستند، در حالی که موتورسیکلتها منبع اصلی تولید گازهای HC میباشند.
ریبیرو دسوزا و همکاران (2013) با بررسی اهمیت استانداردهای انتشار خودرو برای آلودگی اگزوز از وسایل نقلیه سبک در یک منطقه شهری به این نتیجه رسیدند که اتومبیلها مسئول انتشار 55 درصد CO و 61 درصد THC هوا هستند.
ریس تیلور و همکاران (2011) با بررسی اهمیت استانداردهای تولید گازهای گلخانه ای برای آلایندههای خروجی از اگزوز وسایل نقلیه سبک در منطقه شهری به این نتیجه رسیدند که یک کاهش چشمگیر آماری در آلایندههای خروجی بعد از استاندارد یورو 1 دیده میشود.
ریوروس و همکاران (2002) نیز به اثر خودروهای فرسوده بر میزان آلودگی هوای مکزیکوسیتی پرداختند. نشان دادند که هر چه از عمر یک خودرو میگذرد میزان آلایندگی آن افزایش مییابد. همچنین اثر مثبت تعمیر وسایل نقلیه بر میزان آلودگی نیز اشاره کرده اند.
ون در وستویسن و همکاران (2004) بررسی تبخیر و انتشار گازهای گلخانهای وسایل نقلیه موتوری در آفریقای جنوبی نشان داد با افزایش دمای سوخت، انتشارات بخارها به صورت تصاعدی افزایش مییابد. انتشارات بخار خروجی از وسایل نقلیه بنزینی در آفریقای جنوبی 10برابر بیشتر از میزانیست که آژانس حفاظت محیط زیست آمریکا اجازه داده است.
زامبونی و همکاران (2009) با مطالعه بر روی برآورد گازهای خروجی اگزوز خودرو و مقایسه آن با اندازه کیفیت هوا در جنوا ایتالیا به این نتیجه رسیدند که با مقایسه تولید گازهای گلخانهای سالهای 1992 و2010 در کل کاهش قابل توجهی داشته؛ حدود 50 درصد در NOx و PMM ، 70 درصد در HC و 80 درصد در CO، با توجه به بهبود در موتور و سوخت و با اجبار قانون استاندارد اروپا در نوسازی ناوگان به طور قابل توجهی به کاهش خواهد یافت.
فصل سوم
مواد و روش
3-1- مقدمه
در این فصل با گذر از مراحل نظری پژوهش، قدم به مرحله‌ی تجربه و مشاهده میگذاریم. ورود به مرحله‌ی تجربی پژوهش، به امکانات، ابزارها و روش‌هایی نیاز دارد که باید پیش از آغاز بررسی تجربی، مورد بررسی قرار گیرد. بدیهی است که عواملی چون موضوع، امکانات و اهداف تحقیق در گزینش ابزارهای اندازه‌گیری، شیوه‌های گردآوری اطلاعات و به طور خلاصه روش تحقیق، سهم عمده‌ای دارند و در هر پژوهش باید شیوه‌های خاصی برای بررسی تجربی واقعیت برگزیده و از ابزارهای اندازه‌گیری معینی مدد گرفته و آزمون‌های خاصی به‌کار گرفته شود. تناسب روش و اجزای آن با موضوع و هدف پژوهش، اصلی است که رعایت آن به محقق کمک می‌کند تا شناختی را که در برخورد با واقعیت کسب می‌کند، با درجه‌ی بالایی با واقعیت تطبیق کند. در این فصل روش تحقیق‌، جمعیت آماری، روش نمونه‌گیری و حجم نمونه، شیوه‌ی گردآوری داده‌ها، تکنیک‌های تجزیه و تحلیل اطلاعات، مورد اشاره قرار خواهد گرفت.
3-2- معرفی منطقه مورد مطالعه
شهر شیراز مرکز استان فارس و پرجمعیتترین شهر جنوبی ایران در دشتی با مساحتی حدود 17.889 هکتار از 9 منطقه شهرداری تشکیل شده و از نظر جغرافیایی در 29 درجه و 33 دقیقه تا 29 درجه و 41 دقیقه شمالی و 52 درجه 29 دقیقه تا 52 درجه تا 36 دقیقه شرقی قرار گرفته است. و در ارتفاع 1488 متری بالاتر از دریا واقع شده است (برزگر، 1391). شیراز با متوسط سالانه بارندگی 320 میلیمتر در منطقهای نیمه گرم و خشک قرار دارد (قبادیان،1387) این شهر بین دو رشته کوه انتهای جنوبی زاگرس در دشتی نسبتا هموار واقع شده است. بر اساس گزارش مرکز آمار ایران در سال 1389 جمعیتی معادل ۱٬۷۴۹٬۹۲۶ بیش از ۳۹ درصد جمعیت استان را در خود جای داده است.
شیراز سومین شهر بزرگ همراه با تراکم صنایع در محدوده شهر و افزایش میزان تردد وسایل نقلیه است که تمامی این عوامل منجر به افزایش سطح آلودگی هوا در این شهر گردیده است. به لحاظ وسعت با شرایط جغرافیایی ویژه (محصور بودن در میان کوهها) امکان گسترش به طرف شمال و شرق ندارد و نمیتواند بیشتر از حد کوهپایهها گسترش یابد رشد به نسبت بالای جمعیت و همچنین تعداد و گوناگونی رو به افزایش آلاینده‌ها، به نظر می‌رسد که مشکل آلودگی در طول زمان روند صعودی و کمتر قابل پیشگیری را به خود بگیرد (واثقی و همکاران، 1387).
شکل 3-1: موقعیت منطقه مورد مطالعه
3-3- روش تحقیق
روش‌های تحقیق به موضوع، امکانات و اهداف تحقیق بستگی دارد. روش‌های تحقیق متعدد و متفاوتند؛ در تحقیق حاضر با توجه به اینکه هدف ما سنجش میزان آلایندههای خروجی از اگزوز خودروهای سبک می‌باشد از روش پیمایش استفاده شده است. ضمن این‌که برای تدوین چارچوب نظری تحقیق و مروری بر تحقیقات پیشین از روش کتابخانه‌ای (اسنادی) نیز بهره گرفته شده است. و نهایتاً اینکه، این مطالعه به لحاظ ماهیت، کاربردی به لحاظ معیار زمان، مقطعی و به لحاظ معیار وسعت، پهناگر است.